Leerlingvolgsystemen

Het leerlingvolgsysteem (LVS) speelt een centrale rol in het Nederlandse basisonderwijs. Met behulp van LVS-toetsen krijgen scholen inzicht in de ontwikkeling van leerlingen op cognitief gebied, maar ook in onderwijsbehoeften en opbrengsten van het onderwijs. In dit artikel wordt uitgebreid ingegaan op de verschillende LVS-toetsen van groep 3 tot en met 8, met aandacht voor de meest gebruikte systemen, toetsmomenten en vakgebieden.

Wat zijn LVS-toetsen?

LVS-toetsen zijn gestandaardiseerde, genormeerde toetsen die periodiek worden afgenomen om de ontwikkeling van leerlingen te volgen. Ze worden doorgaans twee keer per schooljaar afgenomen: een midden-toets rond januari/februari en een eind-toets rond mei/juni. De resultaten worden vergeleken met landelijke normen en eerdere prestaties van de leerling, zodat groei zichtbaar wordt.

Veelgebruikte LVS-systemen

In Nederland maken scholen gebruik van verschillende LVS-systemen. De meest voorkomende zijn Cito Leerling in Beeld (voorheen Cito LOVS), IEP-toets (LVS van Bureau ICE) en Dia LVS. Hoewel de opzet en terminologie per systeem iets verschillen, zijn de gemeten vaardigheden grotendeels vergelijkbaar.

LVS-toetsen in groep 3

Groep 3 staat in het teken van de beginnende geletterdheid en gecijferdheid. De rekentoetsen richten zich op getalbegrip tot 20 (later tot 100), optellen en aftrekken, het splitsen van getallen en eenvoudige meetkunde en meten. De toetsen zijn vaak visueel ondersteund en sluiten aan bij het aanvankelijk rekenonderwijs. In technisch lezen worden letterkennis, woordlezen en leessnelheid gevolgd, vaak met AVI-niveaus van start tot M3/E3. Omdat leerlingen nog niet zelfstandig veel teksten kunnen lezen, wordt begrijpend luisteren gemeten. Later kan dit overgaan in begrijpend lezen op eenvoudig niveau.

LVS-toetsen in groep 4

In groep 4 worden de basisvaardigheden verder uitgebreid. Rekentoetsen omvatten getallen tot 1.000, automatiseren van sommen, eenvoudige vermenigvuldigingen en klokkijken. Leesvaardigheid ontwikkelt zich richting vloeiend lezen, waarbij tempo en nauwkeurigheid gemeten worden op AVI-niveau M4/E4. Begrijpend lezen test korte informatieve en verhalende teksten en kijkt naar tekstbegrip en woordenschat in context. Spellingtoetsen meten klankzuivere woorden en de eerste regelspelling zoals verdubbeling en verlenging.

LVS-toetsen in groep 5

Groep 5 vormt een overgang naar meer abstracte leerstof. Rekenen richt zich op grote getallen, tafels, delen, eenvoudige breuken en meetkunde. Begrijpend lezen omvat langere teksten waarbij hoofd- en bijzaken en tekststructuur inzichtelijk worden. Technisch lezen wordt nog gevolgd met AVI-niveaus en woordleesvaardigheidstoetsen. Spellingtoetsen behandelen complexere categorieën, zoals werkwoordspelling in de tegenwoordige tijd en leenwoorden.

LVS-toetsen in groep 6

In groep 6 wordt toegewerkt naar strategisch denken. Rekentoetsen richten zich op complexere breuken en kommagetallen, procenten, verhoudingen en toepassingsopgaven. Begrijpend lezen vraagt om samenvatten, verbanden leggen en het herkennen van standpunt en bedoeling van de schrijver. Naast spelling wordt in sommige LVS-systemen ook taalverzorging getoetst, zoals werkwoordspelling in de verleden tijd en inzicht in zinsdelen en woordsoorten.

LVS-toetsen in groep 7

Groep 7 bereidt voor op het schooladvies. Rekentoetsen omvatten complexere breuken, procenten, verhoudingen en redactiesommen, waarbij inzicht en strategiegebruik belangrijk zijn. Begrijpend lezen vereist analyse van teksten, het interpreteren en vergelijken van informatie en kritisch lezen. Spelling en taalverzorging richten zich op correcte werkwoordspelling in alle tijden en het bewust toepassen van taal in zinnen.

LVS-toetsen in groep 8

In groep 8 hebben LVS-toetsen vooral een bevestigende en monitorende functie. Ze controleren of leerlingen het fundamentele niveau beheersen in rekenen, lezen en taal. Rekenen omvat alle rekenonderdelen geïntegreerd en vraagt om toepassing van strategieën bij realistische problemen. Begrijpend lezen gaat over langere, schooltype-overstijgende teksten en vereist diep tekstbegrip, evalueren van informatie en kritisch interpreteren. Spelling en taal toetsen beheersing van de belangrijkste spellingregels en correct gebruik van werkwoordspelling en zinsconstructies.

Doorstroomtoets

Naast de LVS-toetsen maken alle leerlingen in groep 8 de doorstroomtoets, die sinds 2023–2024 de vroegere eindtoets vervangt. Deze toets wordt in februari afgenomen en geeft een objectief aanvullend gegeven naast het schooladvies. De toets richt zich op taal, met begrip van teksten en taalverzorging, en rekenen-wiskunde, waarbij de opgaven aansluiten bij de referentieniveaus 1F en 1S/2F. Het LVS vormt de basis voor het schooladvies dat vóór de doorstroomtoets wordt gegeven, terwijl de doorstroomtoets een laatste check biedt. Scholen combineren deze gegevens met observaties en methodegebonden toetsen om een compleet beeld van het niveau en de onderwijsbehoeften van de leerling te krijgen.

Interpretatie en gebruik van LVS-resultaten

LVS-toetsen zijn bedoeld als hulpmiddel en niet als doel op zich. De resultaten worden gebruikt om de individuele groei te volgen, hiaten of voorsprong te signaleren, het onderwijsaanbod aan te passen en het schooladvies te onderbouwen. Door LVS-resultaten te combineren met observaties en dagelijks werk kunnen leerkrachten passend en doelgericht onderwijs bieden aan iedere leerling.

Aan het einde van het schooljaar staan scholen traditiegetrouw in het teken van afronding, evaluatie en vooruitkijken. Een belangrijk onderdeel van deze periode is het afnemen van toetsen en het analyseren van resultaten in leerlingvolgsystemen. Deze instrumenten spelen een cruciale rol in het onderwijsproces: ze bieden inzicht in de ontwikkeling van leerlingen en vormen de basis voor pedagogische en didactische beslissingen. Tegelijkertijd roepen ze ook vragen op over toetsdruk, het nut van gestandaardiseerde metingen en het belang van een bredere kijk op ontwikkeling.

Wat is een leerlingvolgsysteem?

Een leerlingvolgsysteem (LVS) is een digitaal systeem waarin gegevens over de ontwikkeling van leerlingen systematisch worden vastgelegd. Het gaat hierbij om cognitieve prestaties (zoals taal en rekenen), maar ook steeds vaker om sociaal-emotionele ontwikkeling, gedrag en motivatie. In Nederland zijn systemen zoals DIA, Boom LVS, IEP (Bureau Ice LVS) en het Cito Leerling in Beeld bekende voorbeelden. Leerkrachten gebruiken deze systemen om vorderingen te volgen, achterstanden tijdig te signaleren en gerichte ondersteuning te bieden. In elk van deze LVS is de doorstroomtoets in groep 8 de laatste toets die wordt afgenomen.

Een goed werkend LVS biedt een overzicht van de onderwijsloopbaan van de leerling, maakt trends zichtbaar en ondersteunt bij oudergesprekken en rapportages. Het helpt om onderwijskwaliteit te waarborgen doordat scholen beter zicht krijgen op wat werkt in hun aanpak — en wat niet.

Toetsen als meetinstrument

Toetsen zijn onlosmakelijk verbonden met het leerlingvolgsysteem. Gedurende het schooljaar, en met name aan het einde, worden verschillende toetsen afgenomen om inzicht te krijgen in de voortgang. In veel basisscholen zijn de eindtoetsen in groep 8 het bekendst, maar ook in andere groepen worden vaak toetsen van het Cito of andere aanbieders gebruikt.

Toetsen kunnen formatief of summatief zijn. Formatieve toetsen zijn bedoeld om het leerproces te ondersteunen: ze geven informatie over wat een leerling al beheerst en waar nog groei mogelijk is. Summatieve toetsen daarentegen zijn bedoeld om leerresultaten te beoordelen aan het einde van een leerperiode. Het risico bestaat dat de nadruk te veel komt te liggen op die laatste categorie, zeker in een periode waarin prestaties meetbaar moeten zijn.

De balans tussen meten en begeleiden

Hoewel toetsen en leerlingvolgsystemen waardevolle gegevens opleveren, is het belangrijk om deze informatie in context te plaatsen. Een toetsresultaat is immers een momentopname, beïnvloed door allerlei factoren: spanning, gezondheid, thuissituatie of motivatie. Zeker aan het eind van het schooljaar, wanneer leerlingen vermoeid zijn en leerkrachten veel taken hebben, kunnen toetsmomenten hun doel voorbijschieten als ze niet zorgvuldig worden ingebed.

Daarom pleiten steeds meer onderwijsexperts voor een bredere kijk op evaluatie. Naast toetsresultaten zouden ook observaties, leerlinggesprekken en portfolio’s een plek moeten krijgen in het beeld dat een school van een leerling vormt. Op die manier wordt de ontwikkeling van het kind vollediger en eerlijker weergegeven.

Let op: ik kom vaak op scholen die de resultaten van de Midden-toets vergelijken met de Eind-toets, wat op zich prima is, omdat het laat zien wat leerlingen in een half jaar vooruit zijn gegaan. Wil je echter een goed overzicht van een leerjaar? Meet dan de Midden-toets met de Midden-toets (bijvoorbeeld M5 met M6) en de Eind-toets met de Eind-toets (E4 met E5).

De rol van de leerkracht

In dit hele proces blijft de rol van de leerkracht cruciaal. Geen enkel systeem of toets kan de professionele blik van een ervaren leerkracht vervangen. Het zijn de leerkrachten die de toetsresultaten interpreteren, die weten of een onverwachte score bij een leerling past, en die vervolgens bepalen welke interventie nodig is.

Een LVS moet dus niet worden gezien als een doel op zich, maar als een hulpmiddel. Wanneer het systeem leidend wordt in plaats van ondersteunend, bestaat het risico dat onderwijs verwordt tot een reeks meetmomenten, in plaats van een rijke leerervaring waarin ruimte is voor nieuwsgierigheid, creativiteit en persoonlijke groei.

Een toekomstgerichte visie

De discussie over leerlingvolgsystemen en toetsen is onderdeel van een bredere reflectie op wat goed onderwijs is. Steeds vaker klinkt de roep om toetsing meer in dienst te stellen van het leren, en niet andersom. Dat betekent onder meer dat er meer aandacht moet zijn voor de formatieve functie van toetsen, dat leerlingen eigenaarschap krijgen over hun eigen leerproces, en dat ook vaardigheden als samenwerken, probleemoplossend denken en zelfreflectie worden meegenomen in de evaluatie.

Daarnaast bieden digitale technologieën nieuwe kansen. Adaptieve toetsen, die zich aanpassen aan het niveau van de leerling, en dashboards die in één oogopslag laten zien hoe een klas ervoor staat, maken het mogelijk om sneller en gerichter in te spelen op verschillen tussen leerlingen.

Conclusie

Aan het einde van het schooljaar zijn leerlingvolgsystemen en toetsen waardevolle hulpmiddelen om het leerproces van leerlingen inzichtelijk te maken. Maar ze moeten met zorg en visie worden ingezet. Alleen dan dragen ze bij aan een eerlijk en compleet beeld van de ontwikkeling van leerlingen — en kunnen ze fungeren als springplank naar het volgende leerjaar, in plaats van als eindpunt van een beoordelingscultuur. In het hart van dit alles staat de leerkracht, die met vakmanschap en pedagogisch inzicht de data weet te vertalen naar betekenisvol onderwijs.

In het onderwijs wordt je soms doodgegooid met zeer specifieke termen. Een van die termen betreft het leerlingvolgsysteem (vaak afgekort tot LVS). Het leerlingvolgsysteem is wel van cruciaal belang voor de ontwikkeling van een kind op de basisschool. Daarom leggen we je graag uit wat het leerlingvolgsysteem inhoudt en geven we je meer informatie over de vier bekendste leerlingvolgsystemen van dit moment: Leerling in Beeld, IEP, DIA en Boom.

Wat is en leerlingvolgsysteem?

Alle scholen in Nederland zijn het wettelijk verplicht: de ontwikkeling van een leerling inzichtelijk maken en volgen. Dat kan aan de hand van een leerlingvolgsysteem. Een leerlingvolgsysteem is niets meer dan een programmaatje waarin gegevens worden verzameld en geanalyseerd. Vaak rollen daar mooie grafieken uit die leerkrachten richting kunnen geven in het geven van hun lessen.

Scholen moeten een leerlingvolgsysteem hebben, maar zijn er wel vrij in een keuze te maken. De bekendste en meest gebruikte leerlingvolgsystemen zijn:

• Leerling in Beeld
• IEP (Inzicht Eigen Profiel)
• DIA
• Boom Test Onderwijs

We lichten hieronder toe wat deze leerlingvolgsystemen precies zijn en wat ze doen om de ontwikkeling van een kind inzichtelijk te maken.

Leerling in Beeld

De bekendste en meest gebruikte is Leerling in Beeld. Dit is het leerlingvolgsysteem van Cito, al sinds jaar en dag verbonden aan het onderwijs. Leerling in Beeld is een van de bekendste systemen en houdt de ontwikkeling van leerlingen bij middels toetsen. De Leerling in Beeld-toetsen worden twee keer per jaar afgenomen vanaf groep 3 en toetsen op het gebied van spelling (grammatica, interpunctie, werkwoorden en niet-werkwoorden), begrijpend lezen en woordenschat en rekenen (getalbegrip, meten, verbanden en verhoudingen).

De uitslagen worden verzameld in handige analyses voor leerkrachten, die op basis van die analyses aan de slag kunnen met kinderen die uitvallen naar boven of beneden.

IEP

IEP is een leerlingvolgsysteem van Bureau Ice en wint enorm veel terrein in het onderwijs. Het is populair, omdat het meer meet dan cognitieve toetsen. IEP richt zich op drie vlakken, namelijk hoofd (de cognitieve toetsen voor rekenen, begrijpend lezen en spelling), handen (talenten) en hart (sociaal-emotioneel). Dat maakt IEP het meest complete leerlingvolgsysteem in het onderwijs.

Bovendien vergelijkt IEP leerlingen niet met elkaar. Het stelt dat ieder kind zich op zijn eigen niveau ontwikkelt en niet vergeleken hoeft te worden met een ander.

Vooral het plaatje rondom sociaal-emotioneel (dat altijd moeilijk te meten is) maakt dat meer scholen gebruik gaan maken van IEP.

DIA

DIA is de toets van het leerlingvolgsysteem Diataal. In feite doet het precies hetzelfde als het leerlingvolgsysteem van Leerling in Beeld. Het brengt in kaart wat kinderen kunnen op een bepaald gebied, maar richt zich vooral op cognitieve vakken. Het gaat dan om rekenen, begrijpend lezen, spelling en grammatica. Diataal is een modern leerlingvolgsysteem dat overeenkomt met veel andere gegevens, zoals de toetsen uit lesmethodes.

Boom Test Onderwijs

De Boom Groep heeft een eigen leerlingvolgsysteem ontwikkeld. Het heet Boom Test Onderwijs en de Boom-toetsen worden afgenomen onder leerlingen van groep 3 tot en met groep 8. De toetsen van Boom richten zich op rekenen, begrijpend lezen en spelling. De toetsen corresponderen met veel andere lesmethodes en werpen een duidelijk licht op de situatie per leerling in per groep. Op die manier kan een leerkracht veel informatie uit analyses van Boom Test Onderwijs halen om een klas meer te bieden.

Doorstroomtoetsen

In groep 8 is de doorstroomtoets verplicht. Ieder van de leerlingvolgsystemen heeft een eigen doorstroomtoets, zoals de Leerling in Beeld doorstroomtoets, IEP doorstroomtoets en Dia doorstroomtoets. Boom heeft, vooralsnog, geen eigen doorstroomtoets. Wel is het systeem corresponderend met elke andere doorstroomtoets.

Buiten de doorstroomtoetsen van de leerlingvolgsystemen kun je als school ook kiezen voor de onafhankelijke Route 8 doorstroomtoets, AMN doorstroomtoets of de overheidsdoorstroomtoets DOE.

Feitelijk maakt het niet uit welke doorstroomtoets groep 8 leerlingen maken, want inhoudelijk zijn de toetsen nagenoeg hetzelfde.

Conclusie

In dit artikel heb je kennis gemaakt met de bekendste leerlingvolgsystemen van nu, namelijk Leerling in Beeld, IEP, Boom en DIA. Er is per leerlingvolgsysteem verteld wat het doet en kan. Ook heb je gelezen over de doorstroomtoetsen bij deze leerlingvolgsystemen.